عمر مفيد زعفرنزار و تناوب آن

بطوريكه گذشت پيازهاي زعفران در مزرعه كشت شده به مدت 12-4 سال مانده و همه ساله گل مي دهد. و عمر مفيد زعفرنزار كوتاهتر خواهد بود زيرا از هر پيازي كه در سال اول كاشته مي شود پيازهاي تازه اي توليد مي شود, در نتيجه با گذشت چند سال به علت تراكم پيازها نقصان مواد غذائي  زمين و پوك شدن برخي از پيازها و كوچك شد آنها ميزان توليد محصول مزرعه به قدري كم مي شود كه كشاورزان تصميم مي گيرند پيازهاي زعفران را به زمين جديدي منتقل سازند معمولاً عمر زعفرانزار موقعي خاتمه يافته تلقي مي شود كه عملكرد سال آخر آن كمتر از ارزش ريالي عملكرد گندم در زمينهاي مشابه باشد. البته از سوي ديگر با افزايش تراكم پياز در كشت محصول مي توان زودتر به بار اقتصادي مزرعه رسيد و در سالهاي اوليه محصول اقتصادي برداشت نمود.

كشاورزان قاينات معتقدند كه زمين زعفرانزار را دوباره نمي توان زعفران كاشت. يا آنكه لااقل دوبار مدت توقف زعفران, براي كاشت مجدد آن فاصله قائل شد.

بعضي از كشاورزان پس از بيرون آوردن پيازها به منظور كاشت مجدد زعفران رد همان زمين به تعويض 40-30 سانتيمتر از خاك سطح الارض با خاك بكر تپه هاي كشت نشده پرداخته و مجدداً زعفرانكاري مي كنند.

در اسپانيا دوره كشت زعفران 4 سال است و پس از اين مدت جاي زعفرانكاري را با برخي از نباتات زراعي ديگر عوض مي كنند.

در بعضي از نقاط خراسان بعد از بيرون آوردن پيازها زمين آن اختصاص به چغندر, علوفه, جاليز, جو, حبوبات اختصاص مي يابد. در پائيز معمولاً زمين عفرانكاري را به كشت گندم اختصاص مي دهند.

در صورت مشاهده بيماري بر روي پياز زعفران بهتر است از كاشت چغندر قند, سيب زميني و يونجه در آن زمين حداقل براي دوسال خودداري نمود. 

تعداد پياز كاشته شده و وضعيت زعفرانزار

وقتي در سال اول داخل هر چاله 15-10 پياز كشت شود در سال دوم تعداد پيازها به 25-20 در سال سوم به 35-30 و در سال چهارم 50-40 عدد مي رسد تا سال چهارم به علت بازبودن فضاي خالي براي رشد و تكثير پيازها پيازهاي درشتي در زمين مشاهده مي شود ليكن از سال چهارم به بعد به علت كمبود جا و تقليل مواد غذائي رشد پيازها متوقف شده عملكرد زعفران نيز كاهش مي يابد.

بنابراين توصيه مي شود كه از سال چهارم به بعد نسبت به تجديد كاشت مزرعه با پيازهاي درشت و مرغوب مزرعه اقدام و پيازهاي ريز را براي خوراك دام جدا نمود.

بنابراين ازدياد پياز خود منبع در آمدي براي زعفرانكاري محسوب خواهد شد درمناطقي كه در هر چاله 3 يا 5 پياز كاشته مي شود به همان نسبت از ميزان متوسط محصول سالانه كاسته شده و بر عمر زعفرانزار اضافه مي گردد ليكن در هر حال مقدار برداشت پيازها از 5 برابر ميزان كاشت آن تجاوز نمي كند. معمولاً    پيازهاي برداشت شده ريز و غيرقابل كشت مي باشند.

برداشت  و فرآوري زعفران

1-گل دادن

پس از آبياري اول (آب بسار) بفاصله 3-2 هفته بسته به درجه حرارت هوا گلهاي زيباي زعفران ظاهر مي گردند.

در هواي نسبتاً گرم گلها ديرتر و در هواي نسبتاً سرد و در زير سايه درختها گلها زودتر بيرون مي آيند, ضمناً هر قدر آب اول ديرتر داه شود با توجه به سردي هوا و تاخير در آبياري بيرون آمدن گلهاي زعفران به تعويق مي افتد.

معمولاً دوره گل دادن زعفران در حدود 20-15 رز و دوره برداشت گلها 15-10 روز است, تعداد گلها در روزهاي اول و آخر دوره گل دادن كم بوده و ارزش برداشت ندارند از اينرو دوره گل دادن مزرعه طولاني تر از دوره برداشت مي باشد.

در دوره برداشت نيز تعداد گل, در يك هفته وسط به حداكثر ميزان خود مي رسد بطوريكه گاهي در يك روز ايجاد مي كند كه در دو نوبت گلها برداشت شوند.

هر پياز بسته به درشتي و ريزي و قدرت و ضعف خاك ممكن است 3-1 گل از هر جوانه توليد شود, عمر متوسط گلها در صورتيكه چيده نشوند 3 روز است.

2- طرز موقع چيدن گل

برداشت گل زعفران فقط با دست انجام مي گيرد. بهترين موقع برداشت گل به منظور حفظ مرغوبيت و عطر و رنگ زعفران صبح خيلي زود و قبل از باز شدن غنچه ها    مي باشد.

معمولاً چيدن گلها بعد از نماز صبح شروع و در حدود ساعت 9 صبح خاتمه مي پذيرد. بايد در نظر داشت كه جمع آوري غنچه ها هم آسانتر است و هم كلاله گلها كمتر صدمه مي بينند. لازم به ياد آوري كه غنچه هاي باز شده باعث مي شودكه خامه با طول بيشتري از گل بيرون ميايند در نتيجه براي دسته بندي راحت تر و بر ميزان وزن زعفران نيز افزوده مي شود.

حسن برداشت غنچه در حمل و نقل آن مي باشد اگر گلها بيشتر باز شده و تاخيري در برداشت آنها روي دهد گلها به لحاظ حرارت محيط لهيده و حالت چسبندگي بخود گرفته و كيفيت محصول پائين مي آيد.

برداشت گل يا غنچه زعفران احتياج به حوصله و دقت زيادي دارد. معمولاً براي گل چيني از زنها و كودكان استفاده مي شود عمل گل چيني باين صورت است كه گل چين نوك غنچه را چسبيده گل را بيرون مي كشد.

گلهاي چيده شده در داخل سبد ريخت شده و به منازل منتقل مي گردند. يك كارگر در روزهاي اوج گل دهي در ظرف 5-4 ساعت مي تواند 10-8  كيلوگرم گل بچيند در اوايل دوره گل دهي هر دو روز يك بار گل چيني انجام مي شود.

3- بازكردن گل زعفران

نحوه بازكردن غنچه هاي برداشت شده به اين ترتيب خواهد بود كه در همان روز غنچه را با ناخن شكافته و ميله سفيد مادگي(خامه) را به همراه سه كلاله قرمز رنگش از درون لوله گل بيرون مي كشند. اگر گلها كاملاً باز شوند همانطور كه گفته شد ضايعات زيادي دارند زيرا ممكن است تعدادي از كلاله ها بشكنند يا گلبرگها و پرچمها با كلاله ها مخلوط گردند و در نتيجه از كيفيت محصول كاسته شود.

در برخي از روستاهاي  بيرجند گلهائي را ه در ظرف يك روز چيده اند روز بعد باز مي كنند زيرا معتقدند غنچه هائي كه تازه چيده شده مانند شيشه هستند كه زود مي شكنند, اما اگر چند ساعتي بمانند از حالت شكنندگي خارج شده و بيرون كشيدن خامه و كلاله آنها آسانتر مي شود. معمولاً يك نفر در روز 3-2 كيلوگرم گل را باز مي كند.

4- دسته كردن زعفران

پسازجدا كردن مادگي آنها را در يك جهت رويهم مي چينند بطوريكه خامه ها روي يكديگر و كلاله ها نيز روي هم قرار گيرند.

سعي مي شوند كه وزن دسته ها با هم مساوي باشند (5-1 مثقال يا 15/23 63/4 گرم  دسته هاي كوچك يك مثقالي معمولاً خريداري بيشتري دارد) دسته بندي زعفران به پنج صورت زير انجام مي شود:

4-1- دسته بندي يك سويه

در اين نوع دسته بندي بطوريكه گفته شد كلاله ها روي هم و خامه ها نيز روي يكديگر قرار گرفته وته دسته ها را معمولاً با تخ قرمز ابريشمي يا با نخ عادي قرمز رنگ مي بندند.

4-2- دسته بندي دختر پيچ يا دو سويه

در اين طريقه كلاله ها در دو سمت قرار دارند و خامه ها كه از وسط روي يكديگر قرار گرفته اند با نخ قرمز ابريشمي يا عادي بسته مي شوند.

4-3- دسته بندي كلاله نما

باين صورت است كه در موقع دسته بندي خامه سفيد در زير كلاله ها قرار داده      مي شود تا بدين وسيله ظاهر دسته ها زيباتر بنظر آيد. در اين طريقه سعي مي شود كه دسته هاي زعفران را بر روي مقوا ثابت كنند و در درون كيسه نايلوني يا ظروف پلاستيكي عرضه نمايند.

4-4-بسته بندي خالص

در اين شيوه زعفران سرگل (سرقلم) را كه كلاً از كلاله هاي قرمز يكدست تشكيل شده و فاقد خامه است در داخل ظروف بلوري يا پلاستيكي عرضه مي كنند بايد دانست كه زعفران سرگل در بازار به زعفران سرقلم و ريشه نيز موسوم است .

4-5-زعفران پوشال

اكثر زعفران هاي برداشت شده امروزي در اين دسته قرار دارند . اين نوع محصول كلاله هايي هستند كه در زمان جداكردن زعفران از زير محل اتصال سه شاخه كلاله از قسمت سفيد جدا شده اند .

5-خشك كردن سنتي زعفران

پس از دسته بندي زعفران دسته هاي زعفران را در داخل آبكش كه داراي سوراخ خاي ريزي باشد يا در داخل سبدي كه داخل آنرا با پارچه نازكي پوشانده باشند در محل سايه اي قرار مي دهند يا از سقف اتاقي كه در آن زندگي مي كنند و با توجه به فصل سرما حرارت مناسب را در آن ايجاد مي كنند و مي آويزند . هرچند روز يكبار دسته هاي زعفران رابر مي گردانند تا خشك شوند .

برخي از كشاورزان دسته هاي زعفران را چند ساعت در روز مقابل آفتاب يا در سايه آفتاب قرار مي دهند تا سريعتر خشك شوند . زماني كه رشته هاي كلاله رنگ تيره قرمز به خود بگيرند و ضمناً با فشار بين دو انگشت خرد شوند مي توان گفت كه دسته ها خشك شده اند .

هرگاه ميزان حرارت كم و دوران خشك شدن زياد و دسته ها از آغاز بسته بندي شده باشند ممكن است در بين دسته هاي زعفران كپك زدگي مشاهده شود در صورتيكه حرارت زياد باشد يعني زعفرانها را با فاصله كمي از كانونهاي حرارتي نگه داريم رنگ زيباي زعفران به تيرگي گرائيده مي شود .

در شرائط سايه خشك پس از 7-5 روز كه دسته هاي زعفران كمي خشك شدند دسته ها  را با نخ مي بندند . تا فشرده شده و منظر جالب توجهي پيدا كنند .

بايد دانست كه هر گاه از روز اول دسته ها را با نخ ببندند احتمال دارد كه دسته ها دچار كپك زدگي گردند بنابراين براي جلوگيري از هم پاشيدگي دسته ها معمولاً سعي مي شود از آغاز خامه ها را چند تاب بدهند تا اولاً طول زياد خامه ها خودنمائي نكند ثانياً دسته ها تا حدودي به يكديگر متصل شده و پراكنده نشود .

6-توليد زعفران پوشال و خشك كردن بهداشتي آن

مقدمتاً بايد گفت كه تنها كلاله قرمز رنگ گل زعفران است كه به آن زعفران واقعي اطلاقم مي شود والا دهها گونه از اين گياه با گلهاي زيبا وجود دارند كه داراي مادگي كوتاه و فاقد كلاله قرمز بوده و در هيچ كجاي دنيا از قسمت سفيد مادگي بعنوان زعفران استفاده نمي وشد . چراكه فاقد تركيب خاصي است كه براي زعفران تعريف شده است.

مصرف كننده نيز طالب همان بخش رنگين و معطر گياه است . اشاره به اين نكته را ضروري مي داند كه پيش از اين توليد كننده و مصرف كننده به اشتباه بر اين باور بودند كه عطر زعفران مربوط به خامه سفيد آن است و بر اين نظريه نيز پافشاري مي كردند و زعفران را به شكل كامل كه كلاله و خامه به هم متصل باشند مي شناختند ومعتقد بودند كه در اين حالت سه كلاله به صورت كامل متصل به خامه امكان تقلب در زعفران را كاهش مي دهد .

براساس آزمايشاتي كه در عمليات جداسازي و خشكاندن زعفران انجام شد مشخص گرديد كه خامه سفيد به تنهايي هيچگونه خاصيتي نداشته و چون مقداري ازمواد رنگي و معطره كلاله ها را جذب مي كند (باعث افت كيفيت محصول مي شود لذا تفكيك قسمتها در همان ابتداي جمع آوري نه تنها از كيفيت رنگ و عطر محصول اصلي نمي كاهد بلكه باعث تقويت و حفظ آن نيز مي شود.

مرحله بعدي بررسي زمان خشك شدند محصول زعفران پوشال يا رشته اي در شرايط عادي بود كه در مقايسه با روش سنتي مي بايست كاهش يابد در اين مقطع فرض بر خشكاندن به روش طبيعي بود در اين مرحله يك نمونه شامل مقدار معيني زعفران جدا شده به شكل دسته اي و نمونه ديگر به همان ميزان زعفران به روش پيشنهادي در دو ظرف جداگانه با شرايط يكسان در محيط هم  دما قرار داده شد. روند كاهش رطوبت و خشك شدن كامل هر دو نمونه بطور روزانه آزمايش شد. نتايج حاصله نشان داد كه زعفران نمونه دوم طي يك شبانه روز كاملاً خشك گرديد در حاليكه زعفران دسته اي 5 تا 7 روز بحد قابل قبول خشكي رسيد كه البته اين امر بعلت همراه بودن قسمت خامه سفيد امري طبيعي بود.

طولاني شدن مدت زمان خشك شدن زعفران صرفنظر از تاثير منفي آن در كيفيت محصول به دليل قرار گرفتن در هواي آزاد و امكان آلوده شدن بوسيله گرد و غبار و حشرات وجود دارد.

بنابراين زمان خشكاندن در زعفران هر چه كوتاهتر باشد كيفيت محصول بهتر و مدت زمان ماندگاري نيز بيشتر خواهد شد.

6-1- تفكيك و جدا سازي

منظور از تفكيك و جداسازي زعفران از گل آن, مقايسه دو روش سنتي رايج و روش پيشنهادي مي باشد ابتدا تعداد معيني كارگر بروش سنتي نسبت به جداسازي كلاله توام با خامه آن اقدام و عده ديگر به همان تعداد به روش پيشنهادي يعني جداسازي كلاله از خامه در همان ابتداي كار اقدام مي كنند.

عملاً مشاهده شد كه كارگر حالت اول توانست 1000 گرم گل و كارگر حالت پيشنهادي 1200 گرم گل را جداسازي نمايد. در حاليكه كارگر اولي ناچار به چيدن و مرتب نمودن كلاله و خامه بود كارگر روش پيشنهادي نيازي به مرتب نمودن نداشت به نظر مي رسد كه روش جداسازي نيز قريباً صنعتي يا نيمه صنعتي شده و معضل كنوني را نخواهد داشت.

بطور خلاصه مدت چهار سال روش پيشنهادي در مناطق زعفران كاري كشور مورد بررسي قرار گرفت واز لحاظ اينكه سرعت عمل- ارزش اقتصادي- كيفيت محصول را بالا مي برد مورد اقبال خريداران خارجي و داخلي هم بود بعنوان بهترين فرم جداسازي تشخيص داده شد.

 ادامه مقاله....