زعفران يكي از ارزشمند ترين گياهان طبيعت است كه كاشت آن از زمانهاي گذشته تا به حال در قسمت هايي از كشورمان بخصوص نواحي جنوبي خراسان تداوم يافته است . از ميان گياهان زراعي ايران مناسبترين گياه جهت كشت انتانسيو (كشت متراكم) در نقاط دورافتاده و فقير كشور است .

اغلب مناطق زعفرانكاري در فقر شديد و ادواري آب كشاورزي و باران بسر مي برند داراي آب و هواي نسبتاً گرم و خشك مي باشند از طرفي اين مناطق در فاصله بعيدي از پايتخت قرار دارند و فاقد استعداد هاي صنعتي و توليدي مي باشند . در ضمن اغلب كشاورزان اين محصول معمولاً به دليل عدم اطلاع از تكنولوژي هاي نوين كشاورزي و فنون جديد زراعت سود زيادي از كشت اين گياه بدست نياورده و در فقر بسر مي برند و از طرفي به دليل شرايط آب و هوايي نامساعد امكان كشت محصولاتي را كه از بازدهي مادي مناسب تري برخوردار باشند را نداشته و در واقع به اجبار دست به كشت اين محصول مي زنند .

ويژگي هاي خاص اين محصول شامل نياز كم به آب ، ماندگاري محصول در مدت طولاني ، حجم و وزن كم ، عدم نياز به ماشين آلات سنگين و پرهزينه زراعي ، بهره برداري 7-4 ساله در يك نوبت كاشت و توان جذب نيروي كار زياد از يك طرف و از طرفي ديگر مصارف در حال گسترش غذايي دارويي و صنعتي باعث افزايش روز به روز قيمت اين محصول و توسعه كشت آن گرديده است . با اينكه سطح زير كشت اين محصول در سال 80 به 41325 هكتار رسيد اما ميزان توليد 130 تن گزارش داده شده كه نسبت به سال 77-78  30% كاهش توليد پديد آمد . عده اي از كارشناسان داخلي  دليل اين افت توليدي را خشكسالي بيان كردند اما به راستي مي توان دليل افت توليدي39 تني گياه با ارزش زعفران با ازاي 4601 هكتار افزايش سطح زير كشت فقط خشكسالي دانست ؟ در اين بررسي بوضوح تاثيرات عدم هماهنگي با علوم روز كشاورزي نمايان مي شود . با علم به اينكه هر تن زعفران 000،500 دلار ارزش ارزي دارد ،‌39 تن زعفران رقم تعيين كننده اي در اقتصاد كشور است . اما در سال 80 شاهد 5/28% وزني و 5/8% ارزشي افزايش صادرات بوديم كه اين امري اميدوار كننده است . براساس تحقيقات انجام شده ايران ظرفيت توليد حد اقل 150 تا 160 تن زعفران را دارا مي باشد كه فقط 5 يا 6 كشور دنيا توانمندي توليد زعفران را از نظر طبيعي دارند . از 130 تن زعفران توليد شده 20 تن در كشور مصرف شده و 110 تن آن صادر گرديده است كه در واقع 80% زعفران توليدي جهان توسط ايران توليد شده است اما به رغم سهم ايران در توليد و صادرات زعفران ، كشور ما نقشي در تجارت بين المللي آن نداشته و ندارد و حاكميت اين بازار غير نفتي پرارزش فعلاً در دست اسپانيا است كه اين كشور زعفران ايران را به ارزان ترين قيمت ممكن به صورت باز (فله ) خريداري كرده و آن را در بسته بندي هاي مجلل به نام زعفران اسپانيا روانه بازارهاي جهاني كرده است . اسپانيا با اينكه بازار زعفران جهان را در دست دارد اما از نظر توليد زعفران در واقع توليد ناچيزي در مقابل توليد زعفران در ايران دارد . منطقه اصلي توليد زعفران در اسپانيا منطقه لامانچا مي باشد كه از نظر وسعت  شايد حتي قابل مقايسه با خراسان نباشد .

برخي كشور ها نيز با به كارگيري علوم و تكنولوژي روز در حال ربودن گوي سبقت در عرصه توليد زعفران از يكديگرند . از اين جمله كشور چين رشد قابل توجهي داشته و به زودي به عنوان يك توليد كننده بزرگ وارد بازار خواهد شد كه در آنصورت حداقل تامين كننده تمامي نياز زعفران اسپانيا خواهد شد كه اين ضربه اي مهلك به صادرات و ارز آوري غير نفتي ايران خواهد بود . بنا براين علاوه بر تمهيداتي كه بايستي در ارتقاي كمي و كيفي محصول زعفران انديشيده شود تا به به استاندارد ها و ايزوي بين المللي برسد . بايد مجمعي از وزارت بهداشت ، وزارت توسعه صادرات ، انجمن توليد كنندگان زعفران ، انجمن صادر كنندگان زعفران و وزارت جهاد كشاورزي تشكيل شود تا اين مجمع هماهنگي لازم را بين سازمانهاي ايجاد كند و سازمانها در راستاي يكديگر فعاليت كرده تا با سياست گذاري صحيح آينده روشني را براي صادرات و بازار يابي داخلي و خارجي زعفران توليدي ايران ترسيم گردد و نيز بتواند كشاورزان را با علوم و تكنولوژي روز همگام كند تا اشاعه كشاورزان محترم خراسان كه معيشتشان از اين راه تامين مي شود به خطر نيفتد و اين محصول بتواند جايگاه واقعي خود را در بين كالاهاي غير نفتي پيدا كند .

زراعت زعفران

1-آب و هواي مناسب زعفران

        زعفران گياهي است نيمه گرمسيري است و در نقاطي كه داراي زمستانهاي ملايم و تابستانهاي گرم و خشك به خوبي مي رويد.

مقاومت زعفران در مقابل سرما زياد و ايكن چون دوران رشد آن مصادف با پائيز و زمستان و اوايل بهار است طبعاً در اين ايام به هواي مناسب و معتدلي نياز دارد. در دوره خواب يا استراحت گياه (تابستان) بارندگي يا آبياري براي آن مضر است بنابراين كشت و كار آن در مناطق گيلان و مازندران و مناطق گرم جنوب كشور معمول نيست.

اراضي آفتاب گير و بدون درخت كه ضمناً در معرض بادهاي سرد نيز نباشد براي رشد زعفران مناسب است.

با اين وجود در برخي از روستاهاي بيرجند و قاين در زير سايه بوته هاي زرشك و درختان بادام كه در تابستان كمتر آبياري مي شوند كاشته مي شود.

حداكثر دماي اين گياه بين 40-35 درجه سانتي گراد و در ارتفاع بين 1300 تا 2300 متر از سطح دريا عملكرد خوبي را شان داده است.

2- خاك مناسب پرورش زعفران

از آنجائيكه پياز زعفران مدت نسبتاص زيادي (7-5 سال) در زمين مي ماند. خاك زمين بايد سبك با تركيبي از شن و رس باشد كه پياز بتواند در اين مدت علاوه بر تأمين مواد غذائي, در مقابل شرائط خاص منطقه اي نيز مقاومت نمايد.

بنابراين جهت رشد و نمو مناسب گياه و توليد محصول مرغوب و مطلوب زمين هاي حاصلخيز و زهكشي شده بدون درخت با خاك (لومي, ليموني, رسي و شني) و آهك دار كه    PH آن بين 8-7 باشد بر زمين هاي شور, فقير و مرطوب, اسيدي ترجيح داد.

زعفران در زمين هائيكه دراراي قلوه سنگ يا علف هاي هرز يا مواد آلي پوسيده نشده باشد محصول خوبي نمي دهد.

3- تهيه زمين

در تهيه زمين به منظور كاشت زعفران لازم است توجه و دقت خاصي معمول شود ابتدا در فرصتهاي مناسب در پائيز يا زمستان زمين مورد نظر را شخم عميق       مي زنند در صورتيكه شرايط مناسب نبوده يا دسترسي به تراكتور مقدور نباشد مي توان شخم را در پايان بهار يا اوايل تير ماه نيز انجام داد.

در تهيه زمين به طريق منتي در اوايل بهار پس از قطع بارانهاي بهاره زمين را با گاوآهن ايراني شخم مي زنند بعد از 15-10 روز مجدداً به شخم زمين اقدام مي كنندو اگر زمين داراي كلوخ باشد گاوآهن را بازكرده و كلوخ ها را با استفاده از ماله خرد مي كنند بعد از دو يا سه هفته مجدداً زمين را دو بار در جهات عمود بر هم شخم مي زنند قبل از شخم سوم براي هر 100 متر مربع زمين 10-5 بار الاغ كود حيواني پوسيده پخش مي نمايند كشاورزان بخوبي دريافته اند كه شخم هاي مكرر صرف نظر از تهيه بستر مناسب كشت زمين را تا حدودي از وجود علفهاي هرز پاك مي سازند.

در اين طريق زمين كرت بندي شده و طول و عرض كرت ها را نسبت به شيب زمين و قدرت آب تعيين مي كنند معمولاً طول و عرض كرت ها در حد بين 10×4 تا 100×10 متر مي باشد در زراعت مكانيزه زعفران زمين را در پاييز سال قبل از كشت با گاوآهن شخم مي زنند در بهار پس از قطع بارانهاي بهاري خاك را با انجام شخم متوسط ضمن سله شكني از وجود علفهاي هرز پاك مي كنند در مردادماه يا شهريور پس از پخش 80-40 تن كود حيواني و 200 كيلوگرم فسفات آمونيم زمين را بصورت فارو در مياورند و براي كشت آماده مي كنند. (البته متخصصين تغذيه اي توصيه مي كنند كه حدود 250 كيلو گرم سولفات پتاسيم نيز در اين مرحله با خاك مخلوط گردد)

4-انتخاب پياز و زمان كشت زعفران

احداث مزارع جديد زعفران فقط بوسيله پياز آن مقدور و معمول است. بنابراين تهيه و انتخاب پياز موغوب جهت كاشت در ايجاد و گسترش كشت حائز اهميت است.

پياز زعفران را مي توان از خاك در آورده به انبار يا مزرعه ديگري منتقل نمود, با توجه به دوره خواب  با استراحت پياز كه اواخر ارديبهشت ماه تا اواخر مرداد ادامه دارد مي توان در اين فاصله نسبت به بيرون آوردن پياز اقدام كرد.

بهتر است پيازها پس از بيرون آوردن از زمين كاشته شوند تا پيازها ضمن ادامه استراحت در زمين جديد مستقر شوند. از بيرون آوردن پيازها در اواخر مرداد به بعد بايد خودداري كرد چون در اين موقع بعضي از پيازها ممكن است باري زيشه دادن و جوانه زدن آماده باشند هر قدر فاصله بيرون آوردن پيازها تا كاشت كمتر باشد بهتر است با وجود اين پياز زعفران را براي مدت چندماه در محل هاي سرد و خشك به ارتفاع 30-20 سانتيمتر مي توان بصورت پخش شده نگهداري نمود ولي اين امر باعث عدم توسعه فيزيولوژيكي گلها شده و باد دهي سال اول كشت را شديداً كاهش مي دهد.

پياز زعفران را از موقع خزان بوته (اوايل خرداد) تا اواسط مهرماه مي توان كشت نمود ولي بهتر است كه كاشت پياز در اواخر تير و اوايل مرداد خودداري شود زيرا در اين موقع هوا و زمين بسيار گرم و بيم آن مي رود كه رطوبت پياز موقع جابجايي از بين رفته و به آن صدمه وارد شود.

بر اساس تحقيقات انجام شده توسط مركز پژوهشهاي صنعتي استان خراسان بهترين زمان كشت خردادماه مي باشد.

5-نوع و مقدار كشت پياز زعفران

بطوريكه گفته شد زعفران به وسيله غده ساقه كه عبارتست از پيازهاي توپر (بنه) مي باشد ازدياد مي شود و اندازه آن از يك فندق تا يك گردو متفاوت است.

پيازهاي انتخابي بايد درشت تر سالم تر و بدون زخم و خراشيدگي و عاري از هر نوع بيماري باشند.

پيازها بهتر است قبل از كاشت با سموم قارج كش از قبيل سرزان, تري تيزان و گرامنيون و غيره به نسبت 500-300 گرم سم براي يكصد كيلو پياز بر عليه بيماريهاي قارچي ضد عفوني شوند.

در موقع كاشت بهتر است پولك يا لايه خشك كف پياز به همراه مقداري از سبوسته آزاد روي پياز جدا شوند. تا جذب آب بوسيله پياز آسانتر و جوانه زدن ان سريعتر انجام شود.

مقدار كاشت پياز بسته به ريزي و درشتي از 10-3 تن در هكتار فرق مي كند. فواصل كاشت معمولاً 30-25 سانتيمتر از هر طرف مي باشد.

تعداد پياز انتخابي جهت كاشت در هر چاله 3 پياز با وزن متوسط 6 گرم براي هر پياز مي باشد در صورتيكه پيازها رديفي در فارو داشته باشند بصورت منفرد و به فاصله 8-6 سانتيمتر از يكديگر به مقدار 3 تن و در صورتيكه به صورت سنتي و در هر چاله5 عدد مصرف كنند ميزان كاشت پياز به 5 تن بالغ خواهد شد

گفتني  است كه در تحقيق كه به منظور شناسايي اثر وزن پياز در عملكرد محصول توسط آقاي مهندس بهزاد صادقي انجام شد مشخص شد كه وزن پياز در عملكرد محصول به ويژه در سال اول تاثير معني داري داشته و بهترين پيازها, پيازهاي با اندازه بيشتر از 8 گرم بود.

6-عمليات كاشت پياز زعفران

براي كاشتن پياز زعفران ابتدا چاله هاي يك رديف را با بيل درمياورند ور در داخل هر چاله بطوريكه گفته شد از 15-3 پياز قرار مي دهند.

عمق كاشت پياز 20-15 سانتيمتر در نظر گرفته و در موقع كاشت سر پيازها بايد رو به بالا قرار گيرد. پيازها رد عمق 20 سانتيمتري در زمستان از سرما و يخبندان و ساير تنش هاي محيطي و در تابستا از گرمازدگي مصون مي مانند.

براي كاشت زعفران 5-4 نفر شركت مي كنند به يان ترتيب كه يك نفر با بيل چاله ها را در مياورد دو نفر پيازهاي قابل كشت را به صورت دسته هاي 3 تا 5 يا 15 تائي انتخاب مي كنند و نفر چهارم پيازها را در داخل چاله ها قرار مي دهد و بقيه نفرات كار خود را ادامه مي دهند تا تمام زمين كاشته شود.

سرانجام سطح مزرعه را كه نامسطح شده با بيل يا ماله اي كه با گاو كشيده مي شود صاف و فشرده مي سازند تا پيازها به خاك بچسبد.

زمين كشت شده به همين صورت تا موقع آبياري پائيزه رها مي شود قبل از آبياري در حدود 20-10 تن كود حيواني كاملاً پوسيده و با بيل يا چهار شاخ در سطح زمين پخش مي نمايند.

در اسپانيا كاشت زعفران به صورت ديم صورت مي گيرد پيازهاي زعفران به جاي كپه كاري در داخل رديف 4 بفاصله 5 تا 8 سانتيمتر از همديگر كاشته مي شود. و رديف هاي كاشت از يكديگر 35-30 سانتيمتر فاصله دارد. پس از انجام عمل كاشت روي شيارها را با ماله پوشانده و زراعت رديفي بنظر مي رسد.

ادامه مقاله....