روشهاي تعيين وضعيت، گرايش و ظرفيت مرتع ها

وضعيت مرتع:

عبارتست از مقايسه شرايط موجود در مرتع ها نسبت به مرحله اوج (Climax). حداكثر توليد مرتع در مرحله كليماس انجام مي پذيرد طبقه بندي وضعيت بر مرتع بر حسب مرحله هاي توالي و تواتر انجام مي گيرد. رسيدن جامعه(گونه ها) به مرحله كليماكس در منطقه هاي خشك و بياباني در زمان طولاني انجام مي گيرد و لذا در اين شرايط براي سنجش وضعيت مرتع ها از نقطه هاي كليدي(سپس وضيح داده خواهد شد) استفاده مي شود.

روشهاي درجه بندي ظرفيت و وضعيت مرتع ها

درجه 1:داراي گونه ها و پوشش گياهي كليماكس (مرحله اوج) مي باشد. چراي مفرط در مرتع انجام نشده و گياهان خوش خوراك از لحاظ جمعيت بر ساير گونه ها غلبه8 دارد. ظرفيت اينگونه مرتع ها 2 واحد دامي در هكتار(در يك فصل چرا) مي باشد.

درجه 2:گونه هاي غالب بيشتر به مرحله Climax تعلق دارند ولي ممكن است كه گياهان چند ساله و يك ساله نيز در مرتع ها ديده شوند. ظرفيت اينگونه مرتع ها يك واحد دامي در هكتار و در يك فصل چرا مي باشد.

درجه 3:در اين مرتع ها تعدادي از گياهان مرحله Climax حضور دارند ولي در جمعيت آنها در اقليت مي باشد(چيرگي ندارند). بطور معمول گونه هاي خوش خوراك منقرض شده و گياهان نامرغوب يا غير خوش خوراك و يا گونه هايي كه خوش خوراكي كمتري دارند در مرتع اكثريت دارند. در اين مرتع ها در صورت حفاظت و قرق در برابر چرا، گياهان مرحله Climax مي توانند به شكل طبيعي احيا شوند. ظرفيت چراي اين طبقه از مرتع ها 5/0 واحد دامي در هكتار مي باشد.

درجه 4:در اين مرحله گونه هاي Climax بكلي منقرش شده اند ولي ممكن است بعضي گونه هاي خوش هورام در آن مشاهده شود. در هر صورت اكثريت گونه هاي گياهي از گونه هاي غير خوشخوراك يا زياد شونده با ارزش غذايي اندك تشميل شده است و ظرفيت چرايي رتع 25/0واحد دامي در هكتار مي باشد.

درجه 5:در اين مرحله مرتع بطور كلي عاري از گونه هاي Climax (اوج) و گونه هاي خوش خوراك مي باشد. از طرف ديگر به علت حضور انبوه گياهان خشبي(چوبي) و بطور كامل عير خوش خوراك، مرتع براي چراي دام به هيچ وجه مناسب و مستعد نيست و بايد بطور حتم به عمليات اصلاح و احياي مرتع ها اقدام گردد.

در اين روش وضعيت خاك از لحاظ فرسايش، وجود يا عدم وجود لاپبرگ هم مورد بررسي قرار مي گيرد. اين روش تا حدودي كيفي و نظري است و بايد در تمام سطح هاي مرتع ها انجام گيرد و از سال 1343 در سازمان جنگلها و مراتع متداول شده است.

واحد دامي

واحد دامي معياري است براي تبديل دامها به يكديگر:

در ايران يك ميش بالغ و يا يك بز ماده به وزن تقريبي 40 كيلوگرم بر حسب قرار داد يك واحد دامي مي باشد.

       ·قوچ و بز نر 6/1 واحد دامي

       ·بره و بزغاله تا 6 ماهگي 6/0واحد دامي

       ·گاو 5 واحد دامي

       ·ساير حشمها معادل 7 واحد دامي(اسب و شتر و استر) در نظر گرفته مي شود.

هر واحد دامي در شبانه روز به 2 كيلوگرم علوفه خشك نياز دارد و واحد دامي در هر ماه (A.U.M) عبارتست از قدار علوفه مورد نياز يك واحد دامي در ماه كه معادل 60 كيلوگرم علوفه خشك است.كه در آن بر اساس طبقه هاي ميزان بارندگي ظرفيت چرايي مشخص مي شود. اين روش مانند روش پيشين كيفي و نظري است و اغلب مانند روشهاي كمي نتيجه دقيقي بدست نمي دهد.

بر اساس اين روش كه به تركيب گياهان در مرحله اوج بستگي دارد وضعيت مرتع به 4 طبقه تقسيم مي شود:

وضعيت عالي كه درصد پوشش گياهي از گونه هاي Climax100- 75% است.

وضعيت خوب كه درصد پوشش گياهي از گونه هاي Climax 75-05% است.

وضعيت ضعيف كه درصد پوشش گياهي از گونه هاي Climax 25-0% است.

با شناسايي وضعيت هاي فوق و بااستفاده از پلات ئ تركيب فعلي آن (درصد وزن علوفه) وضعيت مرتع مشخص مشخص و بالاخره با مقايسه تركيب فعلي، مرحله اوج يا يك ماكس به مرتع امتياز داده و طبق امتيازهاي بدست آمده وضعيت آن تعيين مي‌گردد.

درصدي از تركيب فعلي قابل پذيرش است كه مساوي و يا كمتر از درصد Climax باشد. چون مجموع تركيب وزني طبق جدول فوق عدد 54 مي باشد كه بين 75-50 قرار دارد لذا وضعيت مرتع مورد نظر خوب ارزيابي مي شود. عيب عمده اين روش آن است كه ممكن است در مرتع مورد نظر قطعه اي قرق شده اي به عنوان قطعه Climax وجود نداشته باشد. براي رفع اين مشكل ابتدا گياهان مرتع بر حسب واكنش آنها نسبت به چرا به 3 طبقه اكولوژيكي:

1-كم شونده(مرغوي) 2-زياد شونده(نامرغوب) 3-مهاجم، تقسيم مي شود، كه طبقه يكم بطور كلي مورد پذيرش واقع شده ولي درصد گياهان (گونه هاي) مهاجم و سپس وضعيت مرتع مشخص مي شود.

گياهان كم شونده:در نتيجه چراي سنگين و شديد به سرعت كاهش پيدا مي كنند. بطور معمول از گياهان چند ساله و كاملا خوشخوراك هستند.

گياهان زياد شونده:گياهاني هستند كه در شرايط چري سنگين افزايش يافته ولي با افزايش شدت چرا و آغاز قهقرايي كاعش مي يابند.

گياهان مهاجم:در نتيجه چراي سنگين به شد افزايش پيدا مي كنند. اين گونه ها بطور معمول يكساله خشبي و غير خوشخوراك هستند. گياهان كم شونده و زياد شونده در مرحله Climax كه از وضعيت عادي خوب برخوردار اند به صورت طبيعي در مراتع حضور دارند ولي گياهان مهاجم جزو گونه هاي Climx نبوده و يا درصدي كم از آن را تشيكيل مي دهد.

اگر در نمونه فوق فرض كنيم گياهان A,C كم شونده و B زياد شونده D,E مهاجم باشد در اين صورت حتي بدون داشتن اطلاع درباره گونه هاي climax درصد فعلي گونه هاي كم شونده هر عددي به دست آيد. آن را پذيرفته ولي درصد گونه هاي مهاجم وارد نمي شوند.

در اين صورت با توجه به جمع درصدهاي قابل پذيرش و وضعيت مرتع در طبقه خوب قرار مي گيرد. بطوريكه مشخص شد اگر اطلاعي درباره تركيب و زندگي گياهان مرتع در مرحله Climax هم در دست نباشد با طبقه بندي اكولوژي گياهان و واكنش آنها به چرا وضعيت مرتع قابل تشخيص خواهد بود. روش Climax يك روش كمي و نسبت به روش هاي ديگر برتري دارد.

در پايان مرحله هاي فوق براي تعيين ظرفيت حقيقي چراي مرتع ميزان توليد گياهان تشكيل دهنده آن را در ضريب برداشت(ميزان برداري از گونه تا آنجا كه به تركيب گياهان مرتع صدمه اي وارد نشود و خاك فرسايش پيدا نكند) مجاز هر يك از گونه ها ضرب كرده و بدين ترتيب وزن علوفه خشك قابل استفاده و مجاز براي برداشت معلوم مي گردد. براي تعيين ضريب برداشت هريك از گونه هاي مرتعي پژوهشهاي دراز مدت بايد انجام كيرد و از يدگاه اجرايي مي توان اين عمل را فقط در مورد گونه هاي عكده وكليدي انجام داد و نتيجه به دست آمده را به كل مرتع تعميم داد.

در عمل پيشنهاد شده است كه اين ضريب براي مراتع با وضعيت عالي و خوب معادل 60% و براي مراتع متوسط و ضعيف 40% در نظر گرفته شود. بدين ترتيب در نمونه جدول شماره 4-8 علوفه خشك توليدي 10 پلات يك متر مربعي 250 كيلوگرم برآورد شده كه در يك هكتار معادل 250 كيلوگرم مي شود و اگر ضريب برداشت مجاز 60% فرض شود ميزان علوفه خشك قابل برداشت 150 كيلوگرم در هكتار خواهد بود و بدين ترتيب مرتع بطور متوسط 5/2 واحد دامي (A.U.M) در هكتار توليد خواهد داشت.

روش سوم:روش چهار عاملي(فاكتوري) براي تعيين وضعيت مرتع:

توسط سازمان جنگلباني آمريكا پيشنهاد و عمل شده است و شامل چهار عامل زير مي‌باشد:

الف)تركيب گياهي(تركيب گونه ها)

ب)ميزان توليد

ج)وضعيت پوشش سطح زمين شامل مقدار بقاياي گياهي زنده و يا مرده (لاشبرگ)

د)وضعيت فرسايش خاك

در آغاز پلاتي به بعدهاي 60*25 سانتي متر انتخاب و در آن درصد كل پوشش، ميزان لاشبرگ، ميزان سنگ و سنگ ريزه، ميزان نهال توليد شده و درصد پوشش گونه هاي مختلف بر حسب كلاسهاي خوشخوراكي تعيين و با استفاه از جدول شماره 4-11 عاملهاي مختلف امتياز بندي و طبقه وضعيت يك متر مشخص و تعيين مي شود.

نمونه:براي تعيين وضعيت يك مرتع 10 پلات 60*25 سانتي متري انتخاب و درصد تاج پوشش كل براي گونه ها، درصد خاك لخت، درصد لاشبرگ ها و سنگريزه طبق جدول به دست آمده باشد. در نمونه گيري ديگر توليد مرتع 300 كيلوگرم در هكتار تخمين زده شده است و بالاخره در وضعيت اوج Climax ميزان توليد بالقوه 450 كيلوگرم در هكتار باشد. از جمع بندي كلي عددهاي بدست آمده نتيجه هاي زير به دست آمده است:

1-طبق حدول متوسط خاك لخت و عاري از پوشش حدود 6/63% مي باشد كه طبق بند(ج) جدول 4-11 امتياز مربوطه معادل 3/7 مي شود.

2-متوسط پوشش تاجي طبق جدول ذكر شده 2/34% ميباشد كه بر اساس بند(ب) دول 4-11 امتياز مربوط به آن حدود 8-6 مي شود. 3-بطور متوسط كلاس I5، 4/49% و كلاس II4، 4.49% و 69% و كلاسIII برابر 1/2% مي باشد با توجه به اينكه كلاس Iبيش از 15% و كلاس II بيش از 60% و كلاس III كمتر از 10% است امتياز تركيب گياهي 14-17 خواهد بود كه در اين ورد امتياز حد پايين يعني 14 قابل پذيرش خواهد بود.

5-فراواني لاشبرگ گياهي 70% است كه اميتاز آن 8 مي باشد.

6-فراواني لاشبرگ گياهي 70% است كه امتياز آن 8 مي باشد.

7-توليد فعلي مرتع 300 كيلوگرم و در حالت Climax450 كيلوگرم مي باشد لذا در شرايط غعلي توليد مرتع 67% مرحله Climaxمي باشد، كه امتياز آن در جدول برابر 11 خواهد بود.

 گرايش مرتع Range Trend

گرايش مرتع مسير يا حركت آن را به سوي قهقرا و پسروي و يا تكامل (Climax) نشان مي دهد. عاملهاي تعيين كننده گرايش مرتع عبارتند از قدر گياهي (تجديد نسل) كل پوشش گياهي و تجديد زيست(حيات) گونه هاي مرغوب و يا خوشخوراك، فرواني لاشبرگ گياهي و وضعيت فرسايش خاك.

اگر مرتع داراي وضعيت ضعيف و در آن علائم سير قهقرايي مشاهده شود گرايش آن منفي است و در صورت عكس مرتع داراي گرايش مثبت مي باشد.