تاریخچه بیمه در جهان

اولین قرارداد بیمه ای كه بوجود آن پی برده اند قرارداد بیمه حمل و نقل است كه  به  سال  هزار  و  سیصد  و چهل و هفت  میلادی  در  شهر  ژن ایتالیا منعقد شده است،  بنابراین  شاید شروع فعالیت بیمهای به معنی امروزی آن قرن چهاردهم میلادی باشد.
پیدایش بیمه در قرن چهاردهم و یا احتمالاً یك قرن قبل از آن به این معنی نیست كه قبلاً بشر در صدد یافتن وسیله ای برای مقابله با آثار حوادث نبوده است.
آن طور كه از تالمود نقل كرده اند در قرون قدیم بین  دریانوردان  حاشیه  خلیج فارس  مرسوم بوده است كه هر گاه در كاروانی یكی از حیوانات باربر می میرد حیوان دیگری به هزینه افراد كاروان تهیه میشود تا صاحب آن به تنهایی زیان وارده را تحمل نكند .
در یونان قدیم مؤسساتی دولتی نظیر سازمانهای بیمه اجتماعی  یا  مددكاری  وجود  داشته كه به كمك درماندگان می شتافته است و از جمله تأمین زندگانی افراد كهنسال از كار افتاده را به عهده داشته است در روم قدیم نیز نمونه هایی از  مستمری  مادام العمر  وجود  داشته است. بدیهی است محاسبات حق بیمه در این  نوع  عملیات كه  با بیمه  امروزی  به  هر حال شباهتی دارد مبتنی بر آمار درستی نبوده و به  خصوص  در  مورد  مستمری  مادام العمر  از جدول مرگ و میر حساب شده ای استفاده نمی شد.

بیمه در جهان امروزی
در دو قرن اخیر فعالیتهای بیمه ای در سرتاسر جهان توسعه یافته است. در كشورهای صنعتی بیمه نقش مهمی را در ثبات وضع اقتصادی بازی میكند و در كشورهای جهان سوم نیز مزایای اجتماعی و اقتصادی بیمه شناخته شده و عملیات بیمه ای به تدریج گسترش یافته است. بیمه حوادث با انواع مختلف آن در دو قرن اخیر متداول شده است. از جمله بیمه حوادث شخصی كه زندگی فرد را در صورت نقص عضو و از كار افتادگی ناشی از حادثه تأمین میكند و یا در صورت فوت ناشی از حادثه سرمایهای در اختیار خانواده او می گذارد.
در یك قرن اخیر سازمانهای بیمه اجتماعی كه توسط دولتها و یا زیر نظر آنها اداره میشوند نقش قابل ملاحظه ای در توسعه بیمه بازنشستگی، بیمه عمر و حادثه شخصی كارگران و كارمندان و سایر  حقوق بگیران به عهده گرفته اند . در ابتدا  پیدایش  بیمه های اجتماعی موجب ركود نسبی این نوع    بیمه ها شد ولی به تدریج تعارض بین بیمه های اجتماعی و بیمه های بازرگانی منتقی گردید زیرا آشنایی با یك نوع بیمه موجب توجه افراد به سایر انواع آن شد. با اختراع اتومبیل یك نوع جدید بیمه در حد وسیعی متداول شد. بیمه خسارات وارد بر اتومبیل بیمه شده و همچنین بیمه خسارات وارد به اشخاص ثالث كه در معرض تصادف هستند در هر نقطه ای از جهان وجود دارد و به این ترتیب بیمه مسئولیت در مقابل اشخاص ثالث رواج پیدا كرد و بیمه مسئولیتهای ناشی از اموال و فعالیتهای حرفه ای افراد معمول شد و حتی مسئولیت ناشی از نواقص تولیدات صنعتی و غذایی و دارویی متداول گردید.
از جمله انواع جدید بیمه، بیمه های تمام خطر مهندسی است كه نقش قابل ملاحظهای در توسعه صنعتی و اجرای طرحهای عمرانی كشورها دارد. در این بیمه كلیه خسارات وارد به كارفرما و مقاطعه كار حین ساخت بناهای بزرگ، سدها و جادهها و اجرای طرحهای لوله كشی، انتقال نیروی برق و همچنین نصب كارخانه ها و نیروگاهها اعم از آبی و حرارتی و یا اتمی مورد تأمین قرار میگیرد. بیمه های مربوط به وسایل نقلیه هوایی از جمله بیمه بدنه هواپیما و هلیكوپتر، بیمه مسئولیتهای ناشی از مسافرت هوایی، بیمه سرنشین، بیمه مسئولیت فرودگاهها از جمله بیمه هایی است كه در قرن اخیر اهمیت قابل ملاحظهای یافته است.
با توسعه زندگی ماشینی و تمركز جمعیت در شهرها و تراكم داراییها و تأسیسات از یك طرف بیمه های اموال مانند بیمه آتش سوزی و انفجار و نظایر آن توسعه یافت و از طرف دیگر مسئولیت افراد در مقابل اشخاص دیگر به مناسبت خساراتی كه در اثر فعالیتها و وسایل و تأسیسات خود به دیگران وارد میكنند رو به افزایش گذاشت و بیمه انواع مختلف مسئولیت متداول شد. بدیهی است قوانین و رویه دادگاهها در تعیین و تشخیص مسئولیت و صدور حكم جبران خسارت اثر زیادی در رواج بیمه مسئولیت در هر كشور دارد. در كشورهای صنعتی حق بیمه انواع مختلف بیمه مسئولیت رقم قابل ملاحظهای از درآمد شركتهای بیمه را تشكیل میدهد.

تاریخچه بیمه در ایران

بیمه به مفهوم امروزی آن در ایران سابقه چندانی ندارد. در حدود سال “1280” هجری شمسی در دو مؤسسه روسی بنام “نادژدا” و “كافكازكوری” در ایران شروع به كار كردند كه پس از انقلاب بلشویكی تعطیل شدند. بعد از آن شركت بیمه انگلیسی “آلیانس” نمایندگی خود را در ایران تأسیس كرد و شركتهای دیگر انگلیسی و آلمانی و سوئیسی در ایران شروع به فعالیت نمودند. بعدها شركت بیمه دولتی شوروی بنام “اینگستراخ” نیز در ایران شعبهای تأسیس كرد و تعداد این شركتها بتدریج افزایش یافت.
فعالیت شركتهای بیمه خارجی در ایران كه در بدو امر مفید به نظر میرسید به صورتی درآمده بود كه برای اقتصادی ملی به جار نفع، زیان آور بود از یك طرف این شركتها با استفاده از عدم اطلاع بیمه گذاران در مقابل پوششهای محدود حق بیمه كلانی مطالبه و دریافت میكردند و به بهانه های گوناگون از پرداخت خسارت سرباز می زدند و از طرف دیگر سالانه مقدار قابل توجهی ارز به صورت حق بیمه از كشور خارج مینمودند.
بیمه در ایران قبل از سال “1314” كه شركت سهامی بیمه ایران تأسیس گردید، نمایندگی های خارجی یكی پس از دیگری تعطیل شده و فقط دو شركت كه نمایندگی شركتهای بیمه “اینگستراخ” روسیه و “یوركشایر” انگلیس را داشتند باقی ماندند و این شركتها حتی تا بعد از تشكیل حكومت جمهوری اسلامی و قبل از تاریخ “4/4/58” كه شورای انقلاب شركتهای بیمه را ملی و نمایندگی های خارجی را منحل اعلام كرد به فعالیت خود در ایران ادامه میدادند. قبل از انقلاب اسلامی در ایران یك شركت بیمه دولتی (شركت سهامی بیمه ایران) و چهارده شركت بیمه خصوصی و نمایندگی خارجی (شركتهای بیمه: ملی، شرق، آریا، ساختمان و كار، حافظ، ایران و آمریكا، البرز، آسیا، امید، تهران، پارس، دانا و شركتهای نمایندگی اینگستراخ و یوركشایر) فعالیت میكردند و از سال “1351” بیمه مركزی ایران جهت هدایت امر بیمه در كشور و نظارت بر شركتهای بیمه تشكیل گردید. بعد از انقلاب ابتدا در سال “1358” با مصوبه شورای انقلاب شركتهای بیمه خصوصی ملی شده و نمایندگیهای خارجی تعطیل گردید و از شهریور ماه “1360” به جز شركتهای بیمه “آسیا” و “البرز” فعالیت سایر شركتهای ملی شده متوقف گردید. از سال “1367” براساس مصوبه مجلس شورای اسلامی علاوه بر شركت سهامی بیمه ایران كه یك شركت بیمه دولتی بود، شركتهای بیمه “البرز” و “آسیا” هم دولتی شد و یك شركت بیمه دولتی دیگر كه فقط اجازه فعالیت در بخش بیمه اشخاص به آن داده شد به نام شركت بیمه “دانا” تشكیل گردید. در حال حاضر پنج شركت بیمه دولتی علاوه بر تهران كه مركز اصلی آنان است با ایجاد شبكه نمایندگی و تأسیس شعب در اغلب شهرهای كشور به امر بیمه گری می پردازد.

در سال 1310 خورشیدی فعالیت جدی ایران در زمینه بیمه آغاز شد در این سال بود كه قانون و نظامنامه ثبت شركتها در ایران به تصویب رسید و متعاقب آن بسیاری از شركتهای بیمه خارجی از جمله گستراخ آلیانس ایگل استار یوركشایر رویال ویكتوریا ناسیونال سویس فنیكس اتحادالوطنی و ... به تاسیس شعبه یا نمایندگی در ایران پرداختند 

گسترش فعالیت شركتهای بیمه خارجی مسوولان كشور را متوجه ضرورت تاسیس یك شركت بیمه ایرانی كرد و دولت در شانزدهم شهریور 1314 شركت سهامی بیمه ایران را با سرمایه 20 میلیون ریال تاسیس نمود فعالیت رسمی شركت سهامی بیمه ایران نقطه عطفی در تاریخ فعالیت بیمه ای كشور به شمار میرود زیرا از آن پس دولت با در اختیار داشتن تشكیلات اجرایی مناسب قادر به كنترل بازار و نظارت بر فعالیت موسسات بیمه خارجی شد دو سال پس از تاسیس شركت سهامی بیمه ایران یعنی در سال 1316 قانون بیمه در 36 ماده تدوین شد و به تصویب مجلس شورای ملی رسیدشركت سهامی بیمه ایران با حمایت دولت به فعالیت خود ادامه داد و این حمایت منجر به تقویت نقش این شركت در بازار بیمه كشور و توقف تدریجی فعالیت شعب و نمایندگیهای شركتهای بیمه خارجی شد تا آنكه در سال 1331 بر اساس مصوبه هیات دولت كلیه شركتهای بیمه خارجی موظف شدند برای ادامه فعالیت خود در ایران مبلغ 250 هزار دلار ودیعه نزد بانك ملی ایران تودیع نمایند و پس از آن نیز منافع سالیانه خود را تا زمانی كه این مبلغ به 500 هزار دلار برسد بر آن بیفزایند این تصمیم موجب تعطیل شدن كلیه نمایندگیها و شعب شركتهای خارجی در ایران به استثنای دو شركت بیمه یوركشایر و اینگستراخ گردید 

نخستین شركت بیمه خصوصی ایران به نام بیمه شرق در سال 1329 خورشیدی تاسیس گردید پس از آن تا سال 1343 به تدریج هفت شركت بیمه خصوصی دیگر به نامهای آریا پارس ملی آسیا البرز امید و ساختمان و كار به ترتیب تاسیس شدند موسسات بیمه كشور تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی با تركیبی از یك شركت دولتی دوازده شركت خصوصی و دو موسسه خارجی به صورت نمایندگی در سطح كشور فعالیت میكردند در چهارم تیر 1358 بنا بر تصمیم شورای انقلاب دوازده شركت خصوصی ملی اعلام شدند و پروانه فعالیت دو نمایندگی خارجی بیمه نیز لغو گردید بدین ترتیب بر اساس مقررات قانون ملی شدن موسسات بیمه و موسسات اعتباری تصدی امر بیمه و اداره دوازده شركت بیمه ملی شده به دولت واگذار شد و با تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در 24 آبان 1358 كه طی آن نظام اقتصادی كشور به سه بخش دولتی تعاونی خصوصی تقسیم گردید صنعت بیمه در جوار شماری از صنایع مهم به صورت مالكیت عمومی در بخش دولتی در اختیار دولت قرار گرفت شایان ذكر است كه متعاقبا" ده شركت بیمه ملی شده به لحاظ فعالیت نامطلوب در یكدیگر ادغام شدند و شركت بیمه دانا كه از آن پس منحصرا" میبایست در بخش بیمه های اشخاص فعالیت میكرد تاسیس گردید در حال حاضر چهار شركت بیمه ایران آسیا البرز دانا به امر بیمه گری اشتغال دارند مدتی پیش ماده واحده ای به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید كه به موجب آن بیمه دانا نیز همانند سایر شركتهای بیمه در هر دو بخش بیمه های اموال و اشخاص فعالیت مینماید شركت بیمه صادرات و سرمایه گذاری نیز با مشاركت بیمه مركزی ایران شركتهای بیمه و بانكها در سال 1373 تاسیس و در زمینه بیمه های اعتباری و تضمینی در چهارچوب اساسنامه مصوب فعالیت دارند.

ضریب نفوذ بیمه در 5 قاره جهان

نشریه تخصصی Sigma به عنوان معتبرترین مرجع آماری در صنعت بیمه جهان كه وابسته به شركت بیمه اتكایی سوئیس (swissre) است در چهارمین گزارش خود تحت عنوان «رویكرد دوباره به بیمه‌های عمر» (Premiums came back to life) به بررسی دقیق آماری صنعت بیمه در سال 2006 میلادی پرداخته است.

در این گزارش رشد اقتصاد جهانی و تاثیر آن بر بازارهای مالی، سرعت رشد و سودآوری بیمه در جهان، رشد كم و در عین حال سودآوری بیشتر بیمه در كشورهای صنعتی، گزارش رشد فزاینده بیمه‌های عمر و غیرعمر در بازارهای نوظهور، متدولوژی و داده‌ها و همچنین ضمیمه آماری كشورهای مختلف جهان به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است.
ارائه جداول و ارقام ضریب نفوذ بیمه (insurance penetration) و سرانه حق بیمه (Insurance Density) كشورهای مختلف در 5 قاره جهان و رتبه‌بندی این ضرایب، از مهم‌ترین آمار این گزارش است كه ماحصل تلاش مسوولان صنعت بیمه كشورهای مذكور را به مقایسه گذارده است.

در این گزارش ضریب نفوذ بیمه در بیمه‌های عمر و غیرعمر به طور جداگانه ارائه شده و ضریب نفوذ كل بیمه به صورت مجموعی از ضرایب به دست آمده در بیمه‌های عمر و غیرعمر به عنوان ضریب نفوذ به صورت درصد به تولید ناخالص داخلی منظور شده و رتبه كشورها نیز بر همین اساس به دست آمده است. از جمله نكات قابل توجه در خصوص این آمار می‌توان به ضریب نفوذ بیمه 3/1درصدی از تولید ناخالص داخلی (GDP) كشورمان در سال 2006 اشاره كرد.

ایران در این گزارش در رتبه 75 قرار دارد. چندی پیش در همایش بیمه و اقتصاد ملی دكتر كهزادی، رییس كل بیمه مركزی، ضریب نفوذ بیمه كشور را در صورت لحاظ كردن بیمه‌های خدمات درمانی، تامین اجتماعی و صندوق بازنشستگی 5/4درصد اعلام كرده و رتبه ایران را از این جهت در میان 200 كشور جهان رقم 32 اعلام كرده بود.

حال اینكه در طبقه‌بندی جهانی ارائه شده در سال 2006، رتبه 32 با ضریب نفوذ 6/4 با احتساب مجموع ضریب نفوذ 8/2درصد در رشته‌ بیمه‌های عمر و ضریب نفوذ 7/1درصد در رشته‌های غیرعمر با سرانه حق بیمه 3229دلار مربوط به كشور نروژ است.

رتبه اول تا دهم ضریب نفوذ بیمه در این گزارش به ترتیب مربوط به كشورهای انگلیس (5/16درصد)، آفریقای جنوبی (16درصد)، تایوان (5/14درصد)، كره‌جنوبی (1/11درصد)، سوئیس (11درصد)، فرانسه (11درصد)، ژاپن (5/10درصد)، هنگ‌كنگ (5/10درصد)، ایرلند (4/10درصد) و هلند با 4/9درصد از GDP است.در این طبقه‌بندی همچنین متوسط ضریب نفوذ بیمه در قاره‌های آمریكای شمالی، آمریكای لاتین و كاراییب، اروپا، آسیا و اقیانوسیه ذكر شده و همچنین متوسط ضریب نفوذ صنعت بیمه در كل جهان نیز 5/7درصد اعلام شده است.

جهان در سال 2006 شاهد فروش 3تریلیون و 723میلیارد دلار حق بیمه بوده است كه نسبت به سال 2005 در حدود 5درصد رشد را نشان می‌دهد. تحقیقات موسسه مطالعاتی Sigma نقش بیمه های عمر را در كسب این نتایج چشمگیر توصیف كرده است.

فروش بیمه‌های عمر و غیر عمر در سال 2006 به ترتیب 7/7درصد و 5/1درصد افزایش داشته‌اند. توسعه پس‌انداز و تولیدات بازنشستگی انتظار رشد بیشتری را برای بیمه‌های عمر در سال 2007 رقم زده است. ضمن اینكه فروش بیمه‌های غیر عمر تقریبا از رونق افتاده‌اند.

در مجموع حق بیمه‌های فروخته شده 7/7 تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان را در این سال به خود اختصاص داده‌اند كه تغییر چندانی در قیاس با سال 2005 نداشته است.
گزارش Sigma در این رابطه حاكی است كه صنـعت بیمه بیشتر در راستـای سرمـایه‌داری (Capitolasion) و سودآوری (Profitability) حركت كرده است. انباشت ثروت با استفاده از تغییر قوانین، انگیزه‌های مالیاتی و ترجیح دادن محصولات بیمه‌ای مرتبط در رونق دادن بازارهای سرمایه از جمله دلایل رشد بیمه‌های عمر در سال 2006 عنوان شده است. رشد 5/1درصدی بیمه‌های غیر عمر در كشورهای صنعتی انحرافی شدید را نشان می‌دهد.

این میزان در سال قبل (2005) تقریبا 6/0درصد بوده در حالی كه در بازار كشورهای نوظهور بیمه‌های غیر عمر 11درصد رشد داشته‌اند. در كشورهای صنعتی فشار زیاد بر تعرفه‌های بیمه به ویژه بیمه‌های حوادث غیر مترقبه بر اقتصاد به عنوان شاخص برجسته‌ای در بازارها مطرح است كه با افزایش تقاضا جبران‌پذیر نیست.

سختگیری بیش از اندازه حق بیمه‌ها و فقدان بیمه حوادث ركورد جدیدی از سودآوری را برای شركت‌های بیمه در سال 2006 پدید آورده است.

رشد واقعی بیمه‌نامه‌ها در بازارهای نوظهور 16درصد بوده كه این نسبت در كشورهای صنعتی 4درصد تخمین زده شده است.

در سال 2006 حق بیمه‌های فروخته شده در برخی مناطق جهان 9درصد GDP را شامل شده است در حالی كه در بازارهای نوظهور بین 4/1درصد در خاورمیانه و آسیای مركزی تا 7/4درصد در آفریقا متفاوت است.

پیش‌بینی شده است كه صنعت بیمه عمر در كشور هندوستان طی 5 سال آینده از رقم 40میلیارد دلار به 100-80میلیارد دلار در سال 2012 برسد. این رشد ضریب نفوذ بیمه را در این كشور از حد 1/5 تولید ناخالص داخلی به 2/6درصد بین سال‌های 2012-2010 بالا خواهد برد. بازار بیمه‌های عمر در كشور هندوستان طی 6 سال گذشته به سرعت رشد داشته است. رشد حق بیمه‌های تجاری در این مدت سالانه 40درصد بوده كه نقش عمده‌ای در این حوزه ایفا كرده است.

ضریب نفوذ بیمه در هندوستان در حال حاضر 1/4درصد تولید ناخالص داخلی این كشور را تشكیل می‌دهد كه نسبت به میزان استاندارد 9-6درصدی آن در كشورهای توسعه یافته رقم نسبتا پایینی است.

البته در این كشور ضریب نفوذ بیمه عمر در مناطق مختلف جمعیتی تفاوت دارد. به طور مثال در مناطق شهری در بازارهای عمومی این میزان 65درصد است اما در مناطق كم جمعیت‌تر این میزان كمتر است.

در مناطق روستایی هند ضریب نفوذ بیمه عمر در حدود 40درصد گزارش شده است.

 ادامه مقاله...