مقدمه

امروز کشور ما تشنه فعالیت اقتصادی سالم وایجاد اشتغال برای جوانان وسرمایه گذاری مطمئن است واین همه به فضائی  نیازمند است که در آن سرمایه گذار و صنعتگر و عنصر فعال در کشاورزی ومبتکرعلمی و جوینده کار و همه قشرها از صحت وسلامت ارتباطات حکومتی و امانت و صداقت متصدیان امور مالی و اقتصادی مطمئن بوده واحساس امنیت و آرامش کنند.مقوله امنیت بویزه امنیت اقتصادی از مباحث بسیار مهم وحساس است که نمی توان یک شبه وبا تصویب یک طرح یا لایحه به آن دست یافت بلکه این پدیده انعکاسی است از رفتار های مختلف سیاسی, اقتصادی ,نظامی ,فرهنگی و اجتماعی آحاد مردم و مسئولان از اینرو باید شرایط کشور را در طول زمان به گونه ای تغییر داد ورفتار های اجتماعی را در عرصه های مختلف به گونه ای تعریف کرد که در نهایت هر چیزی در جایگاه واقعی خود قرار  گیرد و با طبیعت آن منطبق گردد واِین مستلزم تلاش گسترده همه اقشار و آحاد جامعه و حکومت است و بیمه های مسئولطت اجباری در راستای این مهم از مهمترین روشها وابزارهای علمی موجود تلقی می گردند.در مجموعه حاضر ضمن ارائه اطلاعاتی در خصوص بیمه,انواع آن وجایگاه قانونی وعرفی بیمه های مسئولیت,اشاره ای به اثرات اقتصادی و اجتماعی آن خواهد شد.

اساس بیمه ریسک است.وجود ریسک بر عملکرد عامل و بنگاههای اقتصادی تاثیر می گذارد از این رو به تخصیص بهینه منابع و توسعه اقتصادی کشور ها محدودیتهایی تحمیل می کند.ریسک وجه مشترک تصمیاتی است که انسانها می گیرند.

بنابراین علاوه بر اینکه در آمد و اموال هر عامل و بنگاه اقتصادی با توجه به ریسکهای موجود ممکن است در معرض خطر باشد,عملا با حوادثی روبرو می شود که به علت خسارت وارده بر اموال یا لطمات شخصی به دیگران ,قانونا مسئول خواهد بود.تعیین نوع و میزان خسارتهایی که خواهان متحمل شده اغلب دشوار است ودر بعضی موارد حتی غیر قابل جبران خواهد بود. لذا اگر عامل یا بنگاه اقتصادی به تنهایی بخواهد با حوادث و خطرات ناشی از آنها مقابله کند عملا از دور رقابت خارج شده و امکان بقاء نخواهد داشت. در اینجاست که نقش روز افزون و غیر قابل انکار بیمه در ثبات فعالیتهای اقتصادی آشکار می شود.مسئله ای که در این تحقیق به آن پرداخته می شود.

1-        تعریف بیمه

بیمه عقدی است كه طی آن خطر قریب‌الوقوعی كه ممكنست برای دارائی ـ فعالیت یا جان فردی پیش آید را به شركت بیمه منتقل می‌كند تا طی آن زیان مادی ناشی از خطر را جبران نماید.

در این فرآیند فردی كه خطر را منتقل می‌كند بیمه‌گذار و قبول‌كننده خطر را بیمه‌گر گویند. بیمه‌گذار وجهی را به بیمه‌گر می‌پردازد كه حق بیمه و موضوعی كه بابت آن عقد بیمه منعقد می‌گردد موضوع یا مورد بیمه می‌گویند.

ماده 1 قانون بیمه مصوب سال 1316 بیمه را چنین تعریف می‌كند:

"بیمه عقدی است كه به موجب آن یك طرف تعهد می‌كند در ازاء پرداخت وجه یا وجوهی ازطرف دیگر درصورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمه‌گر، طرف تعهد را بیمه‌گذار، وجهی را كه بیمه‌گذار به بیمه‌گر می‌پردازد حق بیمه و آنچه را بیمه می‌شود موضوع بیمه نامند."

همچنین برابر مفاد ماده 5 قانون مذكور موضوع بیمه مكنست مال (اعم از عین یا منفعت)، هر حق مالی, هر نوع مسئولیت حقوقی و برای حادثه یا خطری باشد كه بیمه‌گذار از وقوع آن متضرر می‌گردد.به عبارتی دیگر بیمه‌گذار باید نسبت به بقاء آنچه بیمه می‌دهد ذینفع باشد.

بنابراین بیمه عقدی است كه بیمه‌گذار با آینده‌نگری خسارات ناشی از خطر احتمالی و قریب‌الوقوع را ازطریق پرداخت حق بیمه به بیمه‌گر جبران می‌كند.

2-1-عناصر تشكیل دهنده بیمه

عناصر تشكیل‌دهنده بیمه عبارتند از: خطر، حق بیمه و خسارت

1-2-1ـ خطر

موضوع تمام عملیات بیمه را خطر تشكیل می‌دهد و آن عبارت از اتفاقی مهتمل و قریب‌الوقوع.

از ویژگیهای خطر می‌توان به احتمالی بودن ـ نامعین بودن زمان اتفاق افتادن و ایجاد خسارت درصورت بروز را نام برد.

در بیمه مسئولیت مدنی، مسئولیت مدنی ناشی از حوادث، موضوع بیمه است كه می‌تواند در اثر عمل یا رفتار شخص یا اشخاص وابسته و یا ناشی از اشیاء و اموال تحت مالكیت یا تصرف او ایجاد شود.

بنابراین بیمه‌گذار در ازاء پرداخت حق بیمه مسئولیت مدنی رفتار خود، اشخاص وابسته یا اشیاء و اموال خود را كه ممكنست موجب خسارت دیگران شود بیمه كرده و پرداخت خسارت احتمالی را به بیمه‌گر منتقل می‌كند. یعنی بیمه‌گر متعهد می‌شود درصورت مسئول شناخته شدن بیمه‌گذار به جای او خسارت زیان دیده را بپردازد. این عمل (یعنی بیمه كردن) اموال و دارائیهای شخص بیمه‌گذار را از خسارت ناشی از مسئولیت او محافظت می‌كند.

در زندگی امروزی اكثر مردم درمقابل خطرات ناشی از مسئولیت مدنی در مقابل دیگران قرار دارند و بهترین راه برای حفظ دارائیها و پرداخت خسارت زیان‌دیدگان با حداقل هزینه" بیمه" می‌باشد.

2-2-1ـ حق بیمه

حق بیمه وجهی است كه بیمه‌گذار در قبال خرید بیمه یا با به عبارت بهتر انتقال خطر به بیمه‌گر پرداخت می‌كند. با پرداخت حق بیمه و خرید بیمه مسئولیت مدنی، تعهد جبران خسارت از بیمه‌گذار منتقل‌شده و بیمه‌گر متعهد می‌گردد.

3-2-1ـ خسارت

واژه خسارت در لغت به معنی زیان و ضرر است ولی در اصطلاح بیمه‌ای تنها به این اكتفا نشده و صاحبنظران علم بیمه تعاریف ویژه‌ای برای آن ارائه داده‌اند. اما اغلب آنها كم و بیش به این موضوع اذعان دارند كه خسارت یعنی وقوع خطر پیش‌بینی شده در بیمه نامه و ادعای زیان ازطرف زیان‌دیده.

با بروز خسارت زیان‌دیده به عامل زیان مراجعه كرده و عامل زیان نیز با استفاده از بیمه نامه عملاً خواستار حمایت بیمه‌گر می‌شود كه در اینجا بیمه‌گر وارد موضوع شده و درحدود بیمه نامه نسبت به پرداخت خسارت زیان‌دیده اقدام می‌كند.

در بیمه مسئولت مدنی نیز خسارت را می‌توان واقعه‌ای دانست كه موجب مسئولیت بیمه‌گذار درمقابل اشخاص زیان‌دیده می‌گردد.

3-1-انواع بیمه

بیمه باتوجه به نوع نگاه ما به مبنای قانونی ـ اهداف و مقررات به انواع مختلفی تقسیم‌بندی می‌شود. در یك تقسیم بندی، بیمه به دو نوع كلی تقسیم می‌شود:

الف -بیمه‌های اجتماعی

ب -بیمه‌های بازرگانی

الف ـ بیمه‌های اجتماعی یا بیمه‌های اجباری به بیمه‌های ناشی از قانون نیز معروف هستند كه درمورد كارگران و اقشار كم‌درآمد جامعه صدق پیدا می‌كند. قانون‌گذار برای اقشاری از جامعه كه از یك سو نیروی تولیدی جامعه محسوب می‌شوند و ازسوی دیگر خود به فكر آینده و معیشت خود نیستند یا برای آینده خود نمی‌توانند برنامه مناسبی داشته باشند، دولت را موظف كرده درجهت حمایت از آنها، بیمه‌های اجتماعی را برقرار كرده و این اقشار را زیر چتر این نوع بیمه‌ها قرار دهد.

از مهمترین ویژگی این نوع بیمه‌ها می‌توان به پرداخت بخش اعظم حق بیمه توسط كارفرما و نیز محاسبه حق بیمه براساس درصدی از حقوق و دستمزد مشمولین اشاره كرد.

ب ـ بیمه‌های بازرگانی به بیمه‌های اختیاری نیز معروف هستند كه در آن بیمه‌گذار به میل و اراده خود و به صورت آزادانه نسبت به تهیه انواع پوششهای آن اقدام می‌كند. در این نوع بیمه‌ها تعهد دوطرفه است یعنی بیمه‌گر در ازاء دریافت حق بیمه از بیمه‌گذار، تأمین بیمه در اختیار وی قرار می‌دهد.

در بیمه‌های بازرگانی محاسبه حق بیمه متناسب با خطر بیمه‌شده تعیین می‌گردد و كلاً از بیمه‌گذار اخذ می‌گردد. بیمه‌های بازرگانی به انواع مختلفی در طول زمان تقسیم‌بندی شده‌اند كه به فراخور نیاز روز و تنوع خطر‌ها به كار گرفته شده‌اند نظیر:

1-     بیمه‌های دریائی و غیردریائی

2-     بیمه‌های اموال و اشخاص 

3-    بیمه‌های زندگی و غیرزندگی

4-    بیمه‌های اشیاء ـ مسئولیت، زیان پولی و اشخاص

از بین انواع بیمه‌های بازرگانی بیمه مسئولیت، موضوع این مجموعه است كه در ادامه به تشریح آن پرداخته می‌شود.

داستان بیمه و پیدایش آن

دریانوردان چینی در سه هزار سال قبل از میلاد مسیح مال التجاره خود را به جای حمل با یك كشتی یا قایق با چندین كشتی و قایق حمل میكردند كه هرگاه یكی یا چند وسیله دچار مخاطرات دریا شد یا دزدان دریایی به غارت بردند كشتیها و قایقهای دیگر سالم به مقصد برسند و خسارت وارده به حداقل ممكن كاهش یابد كه این كار آنان همان اصل پراكندگی ریسك بود كه هنوز هم جزو یك اصل است در دو هزار سال قبل از میلاد دریانوردان هندی از بازرگانان نوعی وام دریافت می كردند و هرگاه دریانورد بدهكار با موفقیت سفر خود را به پایان میبرد موظف بود اصل و بهره وام دریافتی را ظرف مدت معین به بازرگان طلب كار بپردارد در طی این مدت كالای دریانورد در گرو بازرگان بود و اگر بازرگان به موقع موفق به دریافت طلب خود نمیشد بازرگان می توانست كالای دریانورد را حراج كند ولی اگر كشتی دریانورد با حوادث دریا مواجه میشد یا دزدان دریایی حمله ور میشدند و كالا به غارت میرفت بازرگان وام دهنده حقی در مورد اصل و بهره وام پرداختی نداشت بنابراین بازرگان وام دهنده خطر را تقبل میكرد یعنی برگشت اصل و بهره وام در گرو سالم به مقصد رسیدن كالا بود بهره این نوع وامها بیشتر از وام عادی بود و این مابه التفاوت بین میزان بهره وام عادی و وام دریایی را میتوان حق بیمه خطری محسوب كرد كه بازرگان وام دهنده به عهده گرفته بود این نوع وامها را در تاریخ بیمه وامهای دریایی نامیده اند كه بین دریانوردان فنیقی نیز رواج یافت و در سده های پنجم و ششم قبل از میلاد مسیح در مدیترانه شرقی كه مركز تجارت اروپای آن زمان بود نیز رواج پیدا كرده بود و سرمایه داران یونانی به صاحبان كشتیها و مال التجاره وام دریایی با همان منوال میدادند و در قرارداد حمل ونقل كرایه كشتی محسوب میشد نوع دوستی كمك و نوع پروری از اركان اصلی پیدایش بیمه بوده است صندوقهای تعاونی نظیر كمك به بازماندگان سربازان و رزم آورانی كه در جنگ با دشمنان كشته میشدند و بازماندگان توان مالی هزینه های كفن و دفن آنها را نداشتند در زمانهای قدیم رایج بود كلا" امر تعاون بسیار قدیمی است زیرا همه پیشوایان مذاهب و ادیان نیز كرارا" به آن اشاره كرده اند تا سده چهاردهم میلادی بیمه بصورت تعاون و كمك متقابل وجود داشت در این سده بین تجار وام دهنده دریایی و كلیسا درگیریهایی بوجود آمد چون مقامات كلیسا با وامهای دریایی مخالفت مینمودند و دلیل آن این بود كه طبق موازین مذهبی بهره را حرام می دانستند و تجار تغییرات زیادی در این گونه وامها بوجود آوردند مثلا" بهره آن را تبدیل به جایزه كردند كه میزان آن برابر نرخ بهره بود و شكل آن طوری بود كه كلیسا دیگر نمی توانست با آن مخالفت كند پس از آن برخی بازرگانان حرفه خود را صرفا" بیمه قرار دادند از اواخر نیمه دوم سده چهاردهم قراردادبیمه بتدریج از قرارداد كرایه كشتی تفكیك شد و به صورت سند دیگری كه پلیس نامیده میشد تنظیم گردید و به سرعت رو به تكامل رفت درحقیقت نخستین نوع بیمه كه قبل از سده نوردهم مورد عمل قرار گرفته بیمه باربری دریایی است بقیه رشته ها كم و بیش بعد از انقلاب صنعتی بتدریج از این زمان به بعد شروع شده است دومین رشته بیمه بیمه آتش سوزی است كه بعد ازآتش سوزی مهیب لندن به فكراندیشه گران رسید

در سده هفدهم مهمترین اجتماع بیمه گران در قهوه خانه شخصی بنام ادواردلوید در لندن تشكیل شد تا سال 1760 میلادی قهوه خانه لوید مهمترین مركز برای بیمه كردن خطرهای دریایی بود عملیات بیمه گران لویدز حدود 154 سال در گوشه غربی طبقه دوم عمارت بورس لندن ادامه داشت و پس از متجاوز از یك قرن و نیم فعالیت به عمارت اختصاصی لویدز منتقل شد امروزه موسسه لویدز لندن از نظر تشكیلات به سه قسمت مجزا از یكدیگر تقسیم میگردد و یكی از بزرگترین و با سابقه ترین شركتهای بیمه جهان میباشد. 

ادامه مقاله.....